سفال مند گناباد، جلوه‌ای از هنر ۵ هزار ساله (بخش دوم)

مدیر سایت مدیر سایت
185 بازدید

انواع ظروف

ظروف سفالی مند در انواع و اندازه‌های گوناگون زیر ساخته می‌شوند.

ظروف تزیینی

ظروف تزئینی ابریق و ریتون، پیه‌سوز، عودسوز، مجسمه گنجشک و کبوتر که بدنه سفید یا بدل چینی هستند.

ظروف کاربردی

قاب و قدح، کاسه و بشقاب، کشک‌ساب، ظروف ماست‌خوری (ده‌تایی)، پیاله ماست‌بندی، تغار و تغارچه، کاسه آبگوشت‌خوری (شش‌تایی)، کاسه کوچک‌تر از آبگوشت‌خوری (هشت‌تایی یا پنج‌سیری)، دوری، پارچ و لیوان، فنجان و گلدان. گاهی روی این ظروف سفالی مدور، برحسب نیاز پایه، دسته یا لوله نصب می‌شود که برای انجام این کار باید سفال در حالت نیمه خشک و چرمینه باشد.

لعابکاری

لعاب به‌عنوان پوششی برای زیباسازی سفال به‌کار می‌رود و قدمت آن به ۱۵۰۰ سال قبل برمی‌گردد. سفال مند معمولا لعابدار است. لعاب یک رنگ را برای تزیین و انسداد منافذ ریز بدنه مورد استفاده قرار می‌دهند که در این صورت ظروف به رنگ دلخواه و یکدست عرضه می‌شوند و لعاب شیشه‌ای یا آبی رنگ به‌عنوان حفظ نقش‌ها و درخشندگی بدنه ظرف کاربرد دارد.

نقاشی

مهم‌ترین مشخصه سفال روستای مند عناصر تزیینی بر گرفته از طبیعت است. بعضی از نقوش جنبه مقدس و آیینی دارند و از اعتقادات و باورهای مردم سرچشمه گرفته‌اند این عناصر که در چهار گروه انسانی، حیوانی، گیاهی و هندسی جای می‌گیرند، به ظاهر نقش‌ها و خطوط ساده و آشنایی هستند، اما وقتی آن نقش‌ها و خطوط مورد مطالعه و ارزیابی دقیق قرار می‌گیرند بر حضور آیین‌ها و باورهای کهن ایرانی در خاستگاه اولیه آن نگاره‌ها گواهی می‌دهند.

نقوش تاریخی و اسطوره‌ای

این نقش‌ها که از هنر ایران باستان گرفته شده‌اند، شامل خورشید، ماهی، پرنده و درخت زندگی، سرو یا بته‌جقه هستند. به دلیل شباهت زیاد این نقوش به نقوش سفال‌های میبد یزد، می‌توانیم آنها را در فرهنگ زرتشتی و اساطیری بجوییم. ممکن است که نقوش مذکور از یزد به این منطقه وارد شده باشند.

نقش ماهی

ماهی از پرکاربردترین عناصر نقش شده در سفال‌های به رنگ‌های قرمز، زرد و آبی مند است که معمولا با گیاهانی نقاشی می‌شود. اطراف ماهی‌ها معمولا با رنگ سبز پوشیده شده است. ترسیم بعضی ماهی‌ها به صورت یک‌قسمتی و بعضی دیگر به صورت چهارقسمتی است. ماهی‌های یک‌قسمتی با انحنایی ملایم و لطیف و ماهی‌های چهارقسمتی به صورت خشک و ایستا ترسیم شده‌اند. فلس‌های ماهی‌ها با خطوط متقاطع شطرنجی نمایان هستند.

ماهی به دو صورت عمودی و افقی روی بدنه ظروف نقش می‌بندد. ماهی‌های افقی بیشتر برای ظروفی مثل کاسه، بشقاب و قدح استفاده می‌شوند و ماهی‌های عمودی برای ظروف استوانه‌ای مثل پارچ، لیوان و گلدان. ماهی‌ها گاهی یکی‌درمیان سرشان رو به پایین است که شاید گویای افسانه‌ای قدیمی هستند. ماهی نماد حاصل‌خیزی و باروری، مظهر موجودات آبی، ژرف‌نگری و تیزبینی و نگهبان هوم سپید (مظهر گیاهان و زندگی) است.

ماهی و درخت زندگی

 نقش ماهی که بدنه اکثر ظرف‌های مند از زینت داده و جایگاه والایی در روایات اسطوره‌ای دارد. ماهی در بیش از اعتقادی ایرانیان از سویی سرور آفریدگان آبی و از سوی دیگر بزرگ‌ترین آفریدگان اورمزد در مقابل وزغ بزرگ‌ترین آفریدگان اهریمنی است. به عبارت دیگر ماهی مظهر موجودات آبی. ژرف‌نگری و تیزبینی است. او نگهبان «هوم سپید» نماد گیاهان است.

بر اساس روایتی در بندهش:

«اورمزد هوم سپید را در دریای فراخکرت رویاند و اهریمن در عمق آب وزغی آفرید که هوم را تباه کند. اورمزد برای دفع آن وزغ ده ماهی آفرید که همواره پیرامون آن هوم را بپاید و همیشه یکی از ماهیان سرش به پایین و در جستجوی وزغ است.»

جالب و قابل تأمل است که بر بدنه برخی ظرف‌های استوانه‌ای مند گیاهی در میان دو ماهی نقش بسته که یکی از آنها وارونه و سر در خاک دارد و گویی در جوار گیاه چیزی را جستجو می‌کند.

نقش خورشید

نقش انسانی معمولا در چهره خورشید که خطوطی مانند شعاع‌های خورشید دورتادور آن را گرفته‌اند. این نقش از نقوش مهم سفال مند است و بیشتر در وسط ظروف به کار می‌رود. نقش خورشید که بین سفالگران مندی به خورشید خانم شهرت دارد، نقش صورت زنی داخل دایره است.

خطوط موازی سیاه رنگ که به دایره‌هایی کوچک ختم می‌شوند، به‌عنوان شعاع‌های خورشید دورتادور دایره قرار گرفته‌اند. خورشید در منابع کهن، نشانه اقتدار سلطنت و بقای ایران زمین بود و به‌عنوان مظهر مملکت، بالای چادر شاه و حتی روی درفش پادشاهان قرار داشت. از بین بردن پلیدی‌ها یکی از اصلی‌ترین وظایف خورشید به شمار می‌رود.

نقش پرنده

این نقش که از اصلی‌ترین نقوش سفال‌هاست، به شکل‌هایی متفاوت (کبوتر، بلبل یا گنجشک) بر بدنه ظروف ترسیم می‌شود. جایگاه این نقش بیشتر روی بدنه داخلی یا خارجی ظروفی مثل کاسه و بشقاب با خطوطی سیال است. پرنده‌ها معمولا آرام و نشسته میان گل و بوته‌های سبزرنگ دیده می‌شوند. قلمگیری این نقش نیز مانند نقوش دیگر مند با رنگ مشکی و رنگ‌آمیزی آن با رنگ‌های متفاوت روشن، مانند آبی، زرد، قرمز و سبز انجام می‌شود.

در اساطیر ایران، پرنده سمبل روح آدمی است. در یکی از قدیمی‌ترین متون روایت شده است که جم را از سخن دروغ خوش آمد، فره‌اش در سه نوبت به‌شکل مرغی به پرواز درآمد و از پیش او گریخت. یکی از ده تجسم ایزد بهرام نیز به‌صورت یک پرنده است.

نقش بته‌جقه

بته‌جقه عنصری تزئینی است که در ایران قدمتی پرمایه دارد. این نقش روی آثار هنری کشف شده ایران باستان نیز دیده می‌شود و بسیار پرکاربرد است. به بته‌جقه در هنرهای سنتی مانند پارچه بافی، قالی‌بافی، نساجی، فلزکاری، سفالگری، کاشی‌سازی و … همیشه توجه می‌شود. بته‌جقه که معمولا حاشیه و وسط ظروف مند نقش می‌بندد، نقش درخت کاج یا سروی خمیده با ساقه‌ای کوتاه است که با رنگ‌های سبز، آبی، قرمز و به ندرت زرد نقاشی می‌شود.

 

نقوش حیوانی در قالب مرغ، ماهی، پروانه و… هستند. این نقوش با رنگ‌هایی مثل زرد و قرمز کشیده شده‌اند. بیشتر تزئینات دیده شده روی ظروف مند از نقوش گیاهی و شامل گل و بوته، گل و برگ، گل گرد، گنجی، بته‌جقه و اسلیمی هستند. نقوشی مانند خانه‌کشی، محرمات، کتیبه‌ای و… از نقوش هندسی به شمار می‌روند. این نقوش به طور یکسان سفال جسمی و چینی مند را زینت می‌دهند.

وضعیت امروزی کارگاه‌ها

در مند، یازده کارگاه فعالیت دارند و در هر کارگاه یک یا دو و گاهی سه کوره وجود دارد. گنجایش هر کوره ۳۰۰ تا ۳۵۰ کشک‌ساب، ۸۰۰ کاسه آبگوشت‌خوری، ۲۰۰ پیاله، ۱۰۰ ظرف ماست‌خوری و ۳۰۰۰ تا ۳۵۰۰ سرقلیان است. در خارج کارگاه‌ها و داخل روستای مند، سه کوره سنتی وجود دارد که بیشتر در تابستان استفاده می‌شوند و گنجایش آنها نصف گنجایش کوره‌های درون کارگاه‌هاست.

پایان بخش دوم

منبع: کجارو

دسته بندی درباره سفال درباره گناباد همه مطالب
اشتراک گذاری

نوشته های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

درباره سُمِند

لورم ایپسوم متن ساختگی با تولید سادگی نامفهوم از صنعت چاپ، و با استفاده از طراحان گرافیک است، چاپگرها و متون بلکه روزنامه و مجله در ستون و سطرآنچنان که لازم است، و برای شرایط فعلی تکنولوژی مورد نیاز، و کاربردهای متنوع با هدف بهبود ابزارهای کاربردی می باشد.

عضویت در خبرنامه

برای اطلاع از اخبار و همچنین تخفیف‌های سُمِند، ایمیل خود را وارد نمایید.

مجوزهای اینترنتی

نماد اعتماد
ساماندهی
سبد خرید

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ورود به سایت